Manastir Mileševa

Manastir Mileševa

Manastir Mileševa građen je 1218. i 1219. a živopisan 1222. do 1228. godine. Osnovao ga je kralj Vladislav, sin kralja Stefana Prvovenčanog, a unuk Nemanjin. Vladislav je Mileševu podigao kao svoju grobnu crkvu. Onako kao što je njegov otac podigao Žiču, a ded Studenicu. Pošto je, 1234. godine, pomoću plemstva, zbacio sa prestola svog starijeg brata Radoslava, dočekao je da se 1243. godine i sam odrekne vladavine u korist mlađeg brata Uroša. Umro je, živeći najviše u Zeti, sedamdesetih godina XIII veka, a sahranjen je u svojoj zadužbini.

Mileševska crkva Svetog Vaznesenja Gospodnjeg zidana je po ugledu na ranije vladarske zadužbine, Studenicu i Žiču, u raškom stilu. Taj stil karakteriše romanski način zidanja, uobičajen u tadašnjem srpskom primorju, prilagođen potrebama Pravoslavne crkve. Sasvim je jednostavna, zidana sigom, a zatim omalterisana. Građevina je jednobrodna, sa dve niske pevnice, širokom centralnom i dvema bočnim apsidama. Prvobitno je imala jednu kupolu, a docnije je, prilikom restauracija u XVII ili XIX veku, dobila još jednu. Od nekadašnjeg unutrašnjeg portala, zidanog verovatno po ugledu na studenički, očuvao se samo jedan kameni lav, dosta rustično klesan. Druge plastične dekoracije Mileševa nema, osim plitkih arkadica oko kupola i ornamentalnih traka oko potrala i nekih prozora. Karakteristična je osnova crkve: građevina se širi od zapada (ulaza) prema istoku. Crkva je, u odnosu na druge građevine raškog stila, dosta visoka.

Mileševska crkva dobila je oko 1235. godine, još jednu, spoljašnju pripratu. Nju je Vladislav dozidao da bi u njoj sahranio telo svog umrlog strica Save. Naime, na povratku sa svog drugog puta po svetim zemljama Istoka, bivši arhiepiskop Sava, koji je 1233. godine arhiepiskopski presto ustupio svome učeniku Arseniju, zadržao se u Bugarskoj, u Trnovu, tu se razboleo i umro 15/25. januara 1236. godine. Godinu dana kasnije, nastojanjem Vladislava, Arsenija, i tadašnjeg mileševskog igumana Atanasija, Sava je prenet u Mileševu i svečano sahranjen u grob u tek sazidanoj priprati. Činjenica da je Savino telo bilo sahranjeno u Mileševi podigla je ugled i inače poštovanom manastiru. Mileševa tada postaje kultno mesto koje svi pohode. Zato Turci 1594. godine odnose mošti svetitelja u Beograd i spaljuju ga, želeći time da unište kult Svetog Save u srpskom narodu. Naprotiv, od tada duh Svetitelja, kroz prah i pepeo, pretočen u svetosavlje, još snažnije živi, a manastir Mileševa postaje neuništivi svedok koji opominje i nadahnjuje.

Turci su, po prvi put poharali Mileševu 1459. godine. Pa ipak, u njoj je crkveni i prosvetni život, sa povremenim malaksalostima, trajao skoro neprekidno. U XVI veku (1543. i 1544.) u Mileševi je radila jedna od prvih srpskih štamparija, što svedoči da se u manastiru radilo na knjizi i pisanoj reči i u najtežim uslovima. Iz okoline Mileševe bili su, izgleda, rodom i braća Sokolovići, od kojih je poturčeni Mehmed postao veliki vezir, a drugi, mileševski đak Makarije, prvi patrijarh obnovljene Pećke patrijaršije.

U XVI i XVII veku mnogi ugledni putnici navraćaju u manastir, ponekad ga zatiču prenaseljenog i u blagostanju, ponekad su svedoci njegovih nevolja. U XVII veku vršene su znatne popravke manastirskih građevina. Krajem XVII veka, u doba narodnih ustanaka, Mileševa je donekle doživela sudbinu nedalekih Sopoćana i drugih manastira koji su se nalazili na teritoriji sa koje je stanovništvo, pod patrijarhom Čarnojevićem, prebeglo u Austriju. Turci su konake popalili, a manastir opljačkali. Ima pomena da je crkva opljačkana još jedanput, krajem XVIII veka. Često napuštani manastir, sve više je propadao. 1857. godine ruski putopisac i naučnik Giljferding piše da je crkva u razvalinama, da zidovi postoje, ali da krovova nema, da su kupole skoro potpuno porušene i da ih pridržavaju samo delovi svodova.

Najvažnija obnova manastira Mileševe izvedena je od 1863. do 1865. godine, trudom prijepoljskih građana. Tada su podignuti krovovi i kupole, dozidana poluporušena apsida, a možda i cela građevina nad spoljašnjim narteksom, obnovljen je živopis, zaštitni zidovi, manastirska vodenica. Nije sasvim sigurno, ali izgleda da je tom prilikom crkvi naneta i velika šteta, izbijanjem skoro celog zida između unutrašnje priprate i naosa, na kome se nalazila velika kompozicija Smrt Bogorodičina, i da su tom prilikom stradale i druge freske, među kojima je i Nemanjin portret. Verovatno je zid, u kome se nalazio i portal, bio prepukao i porušen do te mere da ga majstori nisu mogli konsolidovati, nego su ga skoro sasvim uklonili, i na taj način proširili samu crkvu.

MILEŠEVSKO SLIKARSTVO

Imajući u vidu mnoge znamenite političke, crkvene i prosvetne događaje vezane za Mileševu, danas se može reći da osnovnu vrednost Mileševe predstavljaju njene delimično očuvane freske.

Sasvim je verovatno da su sve freske u glavnom delu mileševske crkve, to jest u oltaru, naosu i staroj priprati, rađene u jedno doba, najvećim delom na žuto-pozlaćenoj, a manjim delom na plavoj pozadini. Žuta i zlatna pozadina bila je iscrtana sitnim kvadratićima koji su imitirali kockice mozaika. Taj, iz najranijeg studeničkog slikarstva preuzeti način rada, svakako je proistekao iz pravog vizantijskog mozaika, skupocenog i raskošnog, koji je pokrivao zidove crkava u Carigradu, Solunu, Italiji. Mogućnosti srpskih donatora nisu dopuštale sjaj mozaika, skopčanog sa dugom izradom, specijalnim i skupim majstorima, ali su ti isti donatori pronalazili slikare koji će njihovim građevinama dati sjaj sličan carskom. Žuto, pozlaćeno pozađe trebalo je da se, bar spoljnim izgledom, takmiči sa mozaicima. Ta zlatna neba, koja su se osipala sa zidova prvih nemanjićkih crkava, naročito sa svodova, svakako imaju dublji značaj: žuto, svetlo predstavlja one nebeske regione u kojima živi vojska svetitelja i pravednika, nagrađena za patnje zemaljskog života.

Mileševske freske dolaze u red monumentalnog slikarstva našeg srednjeg veka. Vizantijsko slikarstvo, i srpsko u njegovom krugu, nije dozvoljavalo unošenje novotarija u teme i način slikanja, nego je uvek ostajalo u tradicijama ranijih ostvarenja. Pa ipak, freske u svakoj našoj crkvi donose poneku novinu u odnosu na one pređašnje. Te promene diktirao je duh vremena, kome tradicija nije mogla da se uvek odupre, ali i individualnosti pojedinih majstora. Tako su mileševske freske, po koncepciji, svakako slobodnije od onih ranije rađenih, studeničkih, iz kojih su neposredno proizišle. Studeničke su, moglo bi se reći, mirnije i sigurnije u svojoj statičnosti. Hladni kamen mozaika kao da je ostavio dubokog traga na njihovu čvrstoću i strogost. U Mileševi, iako još potpuno vezanoj za mozaički rad, ne samo u tehničkom nego i u stilskom i unutrašnjem pogledu, kao da je udahnuo nešto duše figurama, ublažio tu neizmernu prazninu između zlatnog neba i zeleno obojene zemlje.

Mileševski slikari imaju slobodan, širok potez, razvijeno osećanje za boju, umešni su u komponovanju. Mada sve njihove slike imaju uzore u starijim majstorima, ipak njihove kompozicije, slikane ne baš na uvek pogodnim površinama, kazuju da su te slike slikali daroviti stvaraoci koji su bili daleko od oponašanja tuđih dela, koji su bili samosvojni. Mogla bi se konstatovati činjenica da mileševske freske žive svaka za sebe, da ne predstavljaju jednu strogo zamišljenu celinu zidova, koji deluju kao jedno, ogromno ostvarenje. Sopoćanske freske, direktni naslednici i nastavljači mileševskih, deluju celovitije. Povezuje ih jedna obojenost, jedan smisao. Tamo sve figure, slikane usamljeno ili u kompozicijama, sačinjavaju jednu veliku sliku, sa Uspenjem Bogorodice kao velikom žižom kojoj je sve podređeno. Ovde, u Mileševi, reklo bi se da je to skup lepih slika, okačenih na izlomljene površine pilastrima i lukovima ispresecanih zidova. To je galerija slika velikog majstora, ili bolje, velikih majstora, jer ih je, svakako, bilo nekoliko. Svaka od njih, skinuta sa mileševskog zida, mogla bi sama da bude ukras carke palate, društvene zbornice, svečane odaje. Da li su u pitanju različiti slikarski temperamenti, ili beskrajna radoznalost glavnog stvaraoca, koja omogućuje mnoga variranja i promene, možemo da pretpostavljamo i nagađamo. Ali je važno da ni jedna freska ne konkuriše drugoj, da čak, dobija zbog uvek drugačijeg susedstva, jer svaka posebno tretira izraz, stav, čak svaka ima, bar za jednu nijansu, drugačiju obojenost.

Mileševske freske nisu se sačuvale ni u svom prvobitnom broju, niti u prvobitnom izgledu. Prazna je kupola, prazni svodovi i gornji delovi zidova, staro zlato nepovratno iščezlo, dosta se oljuštile neke svetle boje. Pa ipak, još i danas, vekovima stari, sa svakog zida zrače svojom lepotom mirni i blagi likovi staraca – isposnika, mladih mučenika, milostivih žena, crkvenih otaca, vladarskih sinova, otmenih anđela, umornih vojnika. Sa jedne freske proviruje cveće i ćuti malo stado, na dvema drugim prisutna su deca. Sve kao živa, sačuvana i vanvremenska umetnost, puna boja i pokreta, ali i kao lepi torzo čije izgubljene delove ne vidimo, već ih sami gradimo.

Mileševskim freskama slavu je, verovatno s pravom, najviše proneo „Anđeo na grobu“ – superiorna pojava koja tako podseća na staru grčku umetnost, potencirana zbog važnosti, u odnosu na susedne svete žene i vojnike, i veličinom i belom bojom haljine. Čvrsto građena, istinita u pokretu, sugestivna u pogledu, malo pomerena u stranu slike, pa ipak u centru kompozicije, sama po sebi simbol je mladosti (Mileševa je jedan od prvih spomenika mlade srpske umetnosti) i trajanja (na sreću, ta freska očuvana je skoro u potpunoj prvobitnosti) plemenitog ljudskog dela.

Zbog tog mileševskog anđela ne treba zaboraviti druge slike, manje nametljive ali možda ponekad potresnije i svečanije, kao što je ono Skidanje s krsta, visoko gore pod kupolom na južnoj strani, nedovoljno sagledivo zbog visine i skraćenja. Detalj te kompozicije, Magdalina koja ljubi ruku mrtvog Hrista, svakako je najmilostivnija scena naše stare umetnosti. Treba pogledati i onu prepolovljenu kompoziciju Rođenja, na severnom zidu, sa realistički slikanim dadiljama; mali fragment Silaska u ad, sa anđelom i đavolom koji se naslućuju ispod novije Tajne večere, fragment prepun čari stare slike, koju je docnije doba htelo da sakrije, pa na kraju ipak nije u tome uspelo …

Mileševsko slikarstvo ima još jednu dobro poznatu vrednost: vladalačke portrete. To su sačuvana polovina figure Stefana Nemanje, Sveti Sava, Stefan Prvovenčani, kralj Radoslav i dvaput slikani kralj Vladislav. Ti portreti su rodonačelnici (jer su najraniji sačuvani) jednog dugačkog niza vladarskih i plemićkih portreta rasutih po svim starim srpskim crkvama. Rađeni još za života Radoslava i Vladislava, verovatno i za života Svetog Save, a čak možda i u to vreme kad je i Prvovenčani bio živ (otud mogućnost da su mileševske freske rađene pre 1228, godine smrti Prvovenčanog), mileševski portreti zbog svoje dokumentarnosti premašuju značaj običnih lepih slika. Njihova ružičasto obojena lica, precizno iscrtane oči, nos, usta, rumenilo jagodica, bore na čelu i slepoočnicama starijih (Sv. Sava, Prvovenčani), svedočanstva su jednog finog, posmatračkog dara slikara koji vrlo objektivno i iskreno beleži ono što vidi.

Mileševski portreti prvih Nemanjića, rađeni još za njihova života, imaju za nas izuzetnu važnost.

Nije poznato ko su bili mileševski slikari. Da li su ti umetnici bili Grci, ili Srbi školovani u velikim vizantijskim centrima, nije toliko bitno. Možda su imena Teodor, Georgije i Dimitrije, zabeležena pri dnu nekih figura u centralnom delu crkve, njihova imena, kao što misle neki istoričari. Ali ma ko oni bili, i ma kako se zvali, ostavili su, nama i celom svetu, u nasleđe delo od neprolazne vrednosti. To delo poštujemo kao staru umetnost, i kao veliku umetnost, koja ništa ne gubi u poređenju sa velikim umetničkim dostignućima ostvarenim pre i posle Mileševe.


Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *