Prebilovci

Prebilovci

Posle prijatnog noćenja u “vratima Pelješca” – Stonu, prelazim GP Čepikuće – Trebimlja i ulazim u Bosnu i Hercegovinu. Ponovo se vozim dolinom Trebišnjice sve do Hutovog blata. Na kratko posećujem plodnu deltu Neretve a onda pratim putokaze za moj sledeći cilj: mesto Prebilovci.

Stonske zidine

Prebilovci su staro srpsko selo. Nalaze se u južnoj Hercegovini, na levoj obali reke Bregave, tri kilometra od Čapljine i tridesetak kilometara južno od Mostara. Prebilovci su mesto najvećeg stradanja u 20. veku. Do njega vodi uzan, asfaltiran put, koji se čini kao da ne vodi nikuda. Ogromno ravno prostranstvo kojim dominira spomen-crkva – Hram posvećen je Saboru srpskih svetitelja i prebilovačkih velikomučenika.

Crkva u Prebilovcima

Na samom ulazu u selo primećuje se velelepna crkva, modernog i pomalo neobičnog spoljnog izgleda. Pri mojoj poseti još jednoj pravoslavnoj crkvi na ovim prostorima zatičem domaćina Hrama, koji drži besedu i istu, prenosim u celosti:

Selo Prebilovci je staro srpsko selo koje je, na žalost, mnogo stradalo u Drugom svetskom ratu. Selo Prebilovci pre Drugog svetskog rata brojalo je oko 1000 stanovnika. Centralni deo i šest zaseoka – sve je to činilo jednu celinu, Prebilovce, sa 1000 stanovnika, Srba pravoslavaca, katolika nikada tu nije bilo, samo su tri porodice muslimana tu živele. 

Na žalost, u Drugom svetskom ratu, selo Prebilovci je strašno stradalo od strane Ustaša. Ustaše su pobile maltene čitavo selo. Ustaški pokolj je počeo da se dešava na Vidovdan u samoj Čapljini. Tamo su ubijali odrasle muškarce kada je stradalo jedno selo Gabela, gde su pobili Srbe pravoslavce, ali odrasle muškarce; žene i djecu nisu dirali. Prebilovce tada nisu napadali. Prebilovci su bili mirni sve do avgusta 1941. Ustaše tada šalju neke dopise, njihov župnik Ilija Tomaš šalje dopis da će ući Ustaše u selo, da će doći navodno neka rutinska kontrola, da niko neće dirati stanovništvo.

Znajući šta se desilo u Gabeli, znajući da su ubijali u samoj Čapljini, odrasli muškarci bojeći se za svoje živote, njih oko 200-250, sklanja se u okolna brda ostavljajući kućama žene i djecu jer nisu mogli ni pomisliti da će neko ubiti ženu a pogotovo da neko može ubiti dijete. Na žalost, ti zlikovci su upravo to činili, 4. avgusta 1941. godine napali su selo Prebilovci, sa tim da su napravili jedan obruč oko sela. Imali su zadatak da zatvore selo sa svih strana, da niko ne može pobeći. Nisu očekivali da su Prebilovčani već otišli u brda, ušle su Ustaše u selo, jedna grupa je kasnila. Primjetili su da nema odraslih muškaraca, počeli su da sazivaju žene i djecu da dođu u centar sela, obećavajući da im neće niko ništa, da slobodno dođu, da se predaju i da se jednostavno sele za Srbiju.

Nažalost u to su žene povjerovale, oblačile su najljepše što su imale, ponijele su neke žene čak i zlato sa sobom. To smo tek otkrili pedeset godina posle njihovog stradanja.

4. avgusta oko 600 prebilovačkih majki i djece Ustaše zatvaraju u seosku školu u centru sela, i tu počinje da divlja ustaški zločin. U školi kola je nosila naziv “Sveti Kralj Milutin” počeli su da siliju djevojčice od 9 do 13 godina. To je trajalo više sati u samoj školi. Najgore je prošla seoska učiteljica Stana Arnaut koje su Ustaše, njeni bivši učenici (jer je pre toga bila učiteljica u Gabeli) satima mučili, silovali i na kraju zaklali i bacili u školsku baštu. Ostale Prebilovčane – majke i decu Ustaše vode u Tasovčiće u silos (jednu grupu), a drugu grupu vode direktno u Čapljinu.

5. avgusta 1941. obe te grupe zatvaraju na željezničkoj stanici u Čapljini u stočne vagone. Čitav dan ih drže zatvorene bez hrane i bez vode. 6. avgusta 1941. godine Ustaše odvode prebilovačke majke i djecu u Šurmance, gdje se nalazi jama Golubinka i za jedan dan dan ih ubijaju. Ubijaju ih na taj način da ih žive bacaju u jame. Prethodno opet siluju neke djevojčice pa ih tek onda bacaju u jame. Iz jame Golubinke niko se nije spasao. Jama Golubinka je za jedan dan progutala oko 600 Prebilovčana, sa tim da je tu bilo 264 djece do 15 godina koji su ubijeni samo zato što su bili Srbi i što su bili pravoslavci.

Ustašama nije bio cilj da pobiju samo tih 600 ljudi, imali su cilj da pobiju čitavo selo, što su nažalost i činili i nema maltene mjesta u Prebilovcima gdje neko nije postradao. Vi kad ste skrenuli vjerovatno ste primjetili ovamo jedan kameni most. Tu se nalazi Morin otok, gdje su Ustaše zaklale 48 Prebilovčana. U jednoj raki su kasnije pronašli tijela, a u drugoj glave.

Imena ubijenih mučenika

Od 1000 stanovnika, koliko je tu živjelo, preživjelo je samo 174. Ostalo je sve pobijeno od strane Ustaša, i da stvar bude još bolnija i teža od tih 800 ljudi koliko je postradalo vrlo malo njih postradalo je od metka. Svi ti ljudi ili su bacani u jame ili su klati. I ne samo da su Ustaše pobile čitavo jedno pravoslavno selo, već su išli i korak dalje. Čitavu istoriju jednoga sela, jednoga kraja mijenjaju. Preživjeli Prebilovčani i dalje su se krili po okolnim brdima i preživljavali tako što su noću silazili po vodu u park prirode Hutovo blato puna dva mjeseca.

Prebilovci su to Drugog svetskog rata bili ekonomski jaki. Ustaše naseljavaju, posle pokolja, katolike iz okoline Ljubuškog u Prebilovce. Čak su promjenili naziv sela u Novo Selo. Prebilovci su vjekovima bili pravoslavni, i odjednom su postali katoličko selo. Tu su katolici počeli da žive, da uživaju prebilovačka imanja, prebilovačka dobra, i to je sve tako bilo do dolaska Italijana u mjesecu oktobru 1941. godine. Italijani kad su došli, te ’41. u Čapljinu, čuli su šta se desilo u Prebilovcima, ušli su u selo, očistili selo, protjerali te katolike i naši đedovi, hajmo reći tako, imali su snage, volje da se vrate u selo iako su im pobijene čitave porodice. Ljudi se ponovo vraćaju, obnavljaju se kuće, obnavljaju život. Ljudi se ponovo žene, dobijaju djecu, sa tim da je bio slučaj da su djecu dobijali u kasnim, šezdesetim godinama života. Selo je nastavilo da živi i nakon Drugog svjetskog rata selo izlazi sa 255 stanovnika. Tri porodice muslimana koje su živjele u Prebilovcima bile su pomagači Ustašama i one su se same odselile tokom rata. Od Drugog svjetskog rata selo Prebilovci je čisto srpsko selo, i tu žive samo pravoslavci.

Posle rata nastupa težak period. Na sve moguće načine vlast je krila šta se na ovom području stvarno desilo. Godine 1962. zadaju još jedan udarac – betoniraju jame iz rata, napravili su neke sramne spomenike na kojima nije pisalo ni ko su žrtve ni ko su počinioci. U samoj školi u Prebilovcima, gdje se desio taj strašni zločin, napravili su sramni spomenik koji je bio ispisan pola latinicom, pola ćirilicom.

Došlo je posleratno vrijeme, pa su se ljudi Prebilovčani i ostali Čapljinci i Donjohercegovci nadali da će doći vrijeme da dostojno sahrane svoje pretke. To se, slava Bogu, desilo pedeset godina posle njihovog stradanja. Devedesetih godina dobijena je dozvola da se prave spomen-kosturnica i crkva u Prebilovcima, tj. na ovome mjestu gdje se mi sada nalazimo. Projekat je bio drugačiji prije rata od ovog sada. Dobijena je dozvola da se otvore jame, da se izvade te kosti i da se napokon dostojno i sahrane. To se desilo novembra 1990. godine, otvorena je jama Golubinka. Koliko je težak taj zločin bio govori i činjenica da je prilikom vađenja tih kostiju pronađeno nekoliko butnih kostiju manjih od šibice. To su butne kosti djece koja se nisu ni rodila, a već su bila osuđena na smrt. Pronađeno je i to zlato koje sam maloprije pomenuo. Znači, te žene su ipak poverovale da se sele za Srbiju pa su ponijele svoje zlato. Kad su skontale da su ih Ustaše prevarile sakrivale su zlato u obuću. To zlato je pronađeno i prenijeto ovdje u crkvu. Na žalost, u poslednjem ratu ti zlikovci su i to pokupili.

Spomen-kosturnica je bila završena, dok crkva nije bila, a trebala je da bude posvećena saboru srpskih svetitelja. 4. avgusta 1991. godine, blaženopočivši patrijarh Pavle vrši opelo na mjestu gdje je sahranjeno 4000 ljudi, nedužnih žena i djece i sve te kosti u svečanoj litiji, iz centra sela, iz škole prenijete su i položene na ovom mjestu gdje se mi sada nalazimo. Položene su u jedan kivot, hajmo reći, koji je bio odrađen od mermera dužine 5-6 metara, visine metar i po. Tu su bile položene sve kosti. Okolo se moglo hodati, bile se stepenice koje su trebale da vode u crkvu svesrpskim svetiteljima.

Poravnat teren u Prebilovcima, delo iz rata devedesetih

Nažalost, te kosti ovde nisu počivale ni godinu dana, došao je rat kad siti zlikovci imaju isti zadatak, istu namjeru da unište sve što je srpsko i sve što je pravoslavno i da unište selo Prebilovce i okolna srpska sela. Isti zlikovci ali sad se više ne zovu Ustaše, sad se zovu Hrvatske vojne snage (HVO i HOS) na čelu sa generalom Jankom Bobetkom. U operaciji Čagalj uništili su selo Prebilovci i uništili su, na žalost, spomen-kosturnicu. Da se ne bi ponovila 1941. godina stanovništvo je bilo malo opreznije – na vrijeme su izbegle žene, djeca, aprila 1992, a vojno sposobli muškarci su ostali do juna 1992. u Prebilovcima, Tasovčićima itd. braneći ova sela. Zbog nekih političkih odluka nije bilo vojne pomoći i ti ljudi morali su da se povuku sa ovih terena. Dva dana poslije povlačenja Prebilovčana i Donjohercegovaca, Hrvatske vojne snage ulaze u napušteno selo Prebilovci. Svaku kuću su zapalili, opljačkali, novogradnju minirali, činili su zločine na seoskom groblju – otvarali grobnice, poljevali benzinom, spaljivali mrtve koji tu počivaju. Glavni zadatak tih zlikovaca je uništenje spomen-kosturnice sa 4000 nedužnih ljudi, žena, djece, sa ciljem da unište tragove o zločinu koji su počinili njihovi prethodnici 50 godina ranije.

Na žalost, ta spomen-kosturnica je minirana, i ne samo da su je minirali, već su čitav teren gdje se mi sada nalazimo poravnali bagerima, a godinama poslije toga pravili deponiju smetlišta na ovom svijetom mjestu. Selo Prebilovci jeste bilo pusto 1992-1999. i tu niko nije živeo.

Prvi koji je došao u razrušeno selo Prebilovce je naš vladika Atanasije 1994. godine. Zatražio je da dođe, da posjeti selo. Na žalost, strašan prizor ga je zatekao. To je bilo smetlište svakakve vrste, i šta je još tu bolno – nije mu bilo dozvoljeno da slika šta je tu video. Vladika Atanasije uzeo je tri krsta kamena iz Prebilovaca, preneo ih je sa groblja u Tvrdoš i ti krstovi se i dan danas tamo nalaze.

1999. godine počinje ponovo povratak naroda, ljudi obnavljaju svoje kuće polako, očistili su tu deponiju smetlišta iz svoga mjesta. Ostala je poravnata ledina, samo je ponegdje virila armatura iz zemlje i po tome se znalo gdje se tačno nalazila crkva. Tek 2006. počelo je sa iskopavanjem ruševina i tada je pronađeno samo 5% kostiju. Po svim vještačenjima koja su ovdje izvršena, utvrđeno je da su kosti pretvorene u prah i pepeo zbog jačine eksploziva koji su ti zlikovci ovdje postavili. Postavili su toliko eksploziva da su imali cilj da ovdje ne ostane ništa. Božijom pomoću ostalo je 5% kostiju koje su skupljene u sedam sanduka, prenijete su u školu u Prebilovce koja je isto bila zapaljena, ali je obnovljena 2006. godine. Sedam sanduka, a nekada je bilo 160. Godine 2013. urađen je novi projekat ove crkve, koji je radio Peđa Ristić iz Beograda i njegov sin Sava. Ova crkva je rađena po uzoru na crkvu Hristovog groba u Jerusalimu. Iste godine urađeni su temelji, zbog nedostatka novca stalo se sa radovima. Zahvaljujući vladikama Grigoriju i Atanasiju, zahvaljujući Vladi Republike Srpske koja finansira ovaj projekat sa 95% sredstava, 12. maja, na slavu Svetog Vasilija Ostroškog, 2014. počinje intenzivnije da se gradi ova crkva. Za nepunih petnaest mjeseci je crkva izgrađena. Napokon, 8. avgusta 2015. patrijarh Irinej, sa 20 episkopa i prijeko 200 svještenika osvještao je crkvu u Prebilovcima. Tada su prenijete svete mošti prebilovačkih i donjohercegovačkih mučenika iz škole i položene su u centralni dio crkve i one se nalaze ovdje.

SPC je maja 2015. prepoznala ljubav njihovu prema Hristu i mučenike prebilovačke i donjohercegovačke kanonizovala. Oni se prazniju 6. avgusta. Ovo ispred je originalna ikona prebilovačkih mučenika koju je radilo sestrinstvo iz manastira Dobrićevo kod Bileće. Pred ove ikone nalazi se isto vrlo bitna ikona – ikona Majke Bogorodice koja je donijeta iz manastira arhanđela Gavrila iz Prizrena, iz manastira koji je postradao od Šiptara 1999. godine, gdje je bratstvu obijeno na način da su ocu Haritonu odsjekli glavu. Glava ni dan danas nije pronađena a tijelo jeste.

Ovde se nalaze kosti ubijenih mučenika

Pored ikona nalaze se mošti, tj. kosti koje su izložene za celivanje, a ostatak možete pogledati ovdje u kripti hrama. Na zidovima su ispisana imena pobijenih mučenika, ima upisano 2930 imena, a za još oko 1000 žrtava mi ni dan danas ne znamo. Ne znamo iz razloga što se godinama o tome šutjelo, vlast je bila takva kakva je, ne znamo za ljude iz Sarajeva koji su stradali na ovom terenu, koji su dovođeni u jame, u mjesto Šurmanci. Ta jama Golubinka nalazi se na samo 2-3 kilometra vazdušno od Međugorja, navodno mjestu gdje se ukazala Gospa (i koja je danas važno katoličko svetilište, gde dolaze ljudi iz celog sveta).

Kompletno freskopisanje radio je otac Stamatis iz Grčke. Sam freskopisac je hteo da prikaže stradanje tih ljudi, žena i djece i njihovo vaskrsenje, gdje sam Gospod Bog razbija lance, okove i katance i uvodu u svod nebeski te mučenike i mučenike vaskrsava. U centralnoj kupoli mučenici se pozivaju na svetu službu i zato su date ovako žive boje kojima želi da se pošalje poruka o pobedi života nad smrti, jer se to zaista ovdje i desilo. Selo Prebilovci i dan danas živi sa svojih 65 stanovnika. Svakog dana ima sve više i više poklonika koji dođu, posjete crkvu i selo. Imali smo čak preko 30 krštenja. Ti zlikovci misle da su pobili narod, da ovdje više nikada neće ništa biti, ali hvala Bogu vidimo da nije baš tako.

Danas postoji više članaka i dokumentaraca o Prebilovcima. Izdvajam sledeće:

Mesto srpskog vaskrsa (SPC)

Prebilovci – dva puta ubijeni i zaboravljeni

Kako je prebilovačka nejač gurana u Šurmanačku jamu

“Evo nase dece” – film Zdravka Šotre

Prebilovci 1941.

Satelitski snimak Prebilovaca je karakterističan po starim kamenim kućama bez krova:


1 thought on “Prebilovci”

Ostavite odgovor

Vaša adresa e-pošte neće biti objavljena. Neophodna polja su označena *